Σημαίες της Θεσσαλονίκης

Στην παρούσα δημοσίευση παρουσιάζεται μια σειρά από σημαίες που συνδέονται με την μεσαιωνική πόλη της Θεσσαλονίκης.

Αν και δεν υπήρξε επίσημη "σημαία της Θεσσαλονίκης",  κατά καιρούς ανέμισαν στους πύργους της διάφορες σημαίες, κυρίως στις περιόδους που η πόλη υπήρξε πρωτεύουσα αυτόνομου ή ανεξάρτητου κράτους (1204-1246, 1342-1347), αλλά όχι μόνο.

Σημαία της Θεσσαλονίκης, 1295

Από τον εραλδικό κατάλογο the Lord Marshal's Roll όπου απεικονίζεται ως έμβλημα του βασιλιά της Θεσσαλονίκης (king of Thessalonica). Δεν είναι σίγουρο αν ήταν υπαρκτός θυρεός ή επινόηση, συνδυασμός του τετραγράμματου σταυρού της Αυτοκρατορίας, με αντικατάσταση των Β με C (Σ=Σαλονίκη ή μισοφέγγαρα όπως σε αντίστοιχους θυρεούς του "βασιλιά της Κωνσταντινούπολης - Segar's Roll 1282 και αλλού)

Σημαία της Θεσσαλονίκης, 1325

Από τον πορτολάνο Dalorto , του Ιταλού χαρτογράφου Αngelino de Dulceto (Dulcert) από τη Μαγιόρκα. 

Πρόκειται για τον θυρεό των Aleramici του κλάδου των Montferatt, που κυβέρνησαν το βασίλειο της Θεσσαλονίκης που δημιουργήθηκε μετά την λατινική κατάκτηση- Ο Βονιφάτιος (1204-1207) και ο γιος του Δημήτριος (1207- 1224, οπότε και ανακαταλήφθηκε η πόλη από το Δεσποτάτο της Ηπείρου)

Σημειωτέον πως ο ίδιος χαρτογράφος δημιούργησε έναν καινούριο πορτολάνο το 1339 (1339 Dulcert), στον οποίο φαίνεται στη Θεσσαλονίκη να κυματίζει η επίσημη σημαία της Αυτοκρατορίας (ο τετραγράμματος  σταυρός με τα Β)

πορτολάνος Dalorto, 1325 (ή 1330)

1.οικόσημο των Aleramici, κλάδος των Monferatt

2.θυρεός του "βασιλιά της Θεσσαλονίκης" (Lord Marshal's Roll, 1295)

υποθετική σημαία της Αυτοκρατορίας της Θεσσαλονίκης, π. 1240

(ανακατασκευή από νόμισμα του Ιωάννη Κομνηνού Δούκα, Αυτοκράτορα και Δεσπότη Θεσσαλονίκης, 1237-1244)

ανακατασκευές σημαίας της Θεσσαλονίκης, από νόμισμα του Ιωάννη Κομνηνού Δούκα, Αυτοκράτορα και Δεσπότη Θεσσαλονίκης, 1237-1244

Το βυζαντινό κράτος με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη έζησε 22 έτη :1224-1246 και ονομάζεται συμβατικά "Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης" 1224-1241 και "Δεσποτάτο της Θεσσαλονίκης" 1241-1246.

Η εικόνα κατασκευάστηκε με πρότυπο τον μονοκέφαλο αετό που απεικονίζεται σε νόμισμα του Ιωάννη Κομνηνού Δούκα, "αυτοκράτορα" της Θεσσαλονίκης και τα συνήθη αυτοκρατορικά χρώματα - χρυσό και κόκκινο/ πορφυρό. 

Ο Ιωάννης κυβέρνησε από το 1237 ως το 1244 και κληρονόμησε τον τίτλο από τον πατέρα του Θεόδωρο Κομνηνό Δούκα της δυναστείας των Αγγέλων, Δεσπότη της Ηπείρου που στέφθηκε Αυτοκράτωρ μετά την κατάληψη της πόλης από τον Λατίνο Δημήτριο τον Μομφερατικό, το 1224. Το 1230 οι φιλοδοξίες του εξανεμίστηκαν μετά την ήττα του στην Κλοκοτνίτζα από τους Βούλγαρους του Ιωάννη Β Ασάν. Ο Ιωάννης στην πραγματικότητα κυβερνούσε ένα κρατίδιο με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη στη σκιά του τυφλού πατέρα του (τυφλώθηκε όταν αιχμαλωτίσθηκε από τους Βούλγαρους). Το 1241 αναγκάσθηκε από τον Ιωάννη Βατάτζη της Νίκαιας να γίνει υποτελής του, να παραιτηθεί από τον τίτλο του αυτοκράτορα και να περιορισθεί στον τίτλο του Δεσπότη.

Ο μονοκέφαλος αετός χρησιμοποιήθηκε κατά καιρούς και από την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας.

 

 

Αργυρά τραχέα Ιωάννη Κομνηνού Δούκα, αυτοκράτορα και δεσπότη της Θεσσαλονίκης 1237-1244

1.α.Αετός β.ο Ιωάννης με τον Άγιο Δημήτριο και πατριαρικό σταυρό

2.α , 3.β ο Ιωάννης κρατά σκήπτρο- σταυρό και λάβαρο 

3.α. φτερό και πόδι αετού

ανακατασκευές σημαιών, από τοιχογραφίες του Αγίου Νικόλαου του Ορφανού στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης, 1310-1320

Στις τοιχογραφίες απεικονίζεται ο Άγιος Δημήτριος, προστάτης της πόλης, καθώς και οι άγιοι Αρτέμιος και πιθανόν Προκόπιος, φέροντες κοντάρια με προσαρτημένα φλάμουλα με σταυρό.

Στρατιωτικοί άγιοι, τοιχογραφίες από τον ναό του Αγίου Νικολάου του Ορφανού, 

Θεσσαλονίκη. 1310-1320

Τον σταυρό φαίνεται πως χρησιμοποίησαν ως κύριο σύμβολό τους και οι Ζηλωτές, οι οποίοι κυβέρνησαν την πόλη ως ανεξάρτητη οντότητα για μία επταετία μετά από επανάσταση (1342-1349)

"οἱ Ζηλωταὶ (...) εἰς τοσοῦτον δὲ ἀπονοίας καὶ τόλμης ἦλθον, ὥστε καίτοι τὰ δεινότατα τολμῶντες, σταυρὸν ἐκ τῶν ἱερῶν ἀδύτων ἁρπάζοντες, ἐχρῶντο ὥσπερ σημαίᾳ καὶ ὑπὸ τούτῳ ἔλεγον στρατηγεῖσθαι, οἱ τῷ πολεμίῳ μᾶλλον τοῦ σταυροῦ ἀγόμενοι. καὶ εἴ τις πρός τινα ἔκ τινων ἰδίων ἐγκλημάτων διεφέρετο, τὸν σταυρὸν ἁρπάζων, ἐχώρει κατὰ τῆς οἰκίας, ὡς δὴ τοῦ σταυροῦ κελεύοντος." 

Ιωάννου Καντακουζηνού, Ιστορία, βιβλιο Γ'

Σημαία της Θεσσαλονίκης, 1321

από τον πορτολάνο του Pietro Visconte.

Στον ίδιο χάρτη απεικονίζεται σημαία στην Κωνσταντινούπολη με το τετραγράμματον σταυρό.

Η συγκεκριμένη σημαία επιδέχεται διαφόρων ερμηνειών. Ενδεχομένως αποτελεί απλά διαφοροποίηση της κλασικής αυτοκρατορικής σημαίας στα πλαίσια κάποιου είδους αυτονομίας της πόλης, αν και κάτι τέτοιο στη συγκεκριμένη περίοδο (βασιλεία του Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου) δεν ήταν ούτε επισήμως αλλά ούτε και de facto από τις περιστάσεις η κατάσταση της πόλης (όπως αργότερα, όταν αποκομμένη από την Κωνσταντινούπολη διοικήθηκε σχετικά αυτόνομα). Δεύτερη πιθανή εξήγηση του σχεδίου της σημαίας είναι ο απόηχος της υποτέλειας του αυτόνομου κράτους της Θεσσαλονίκης επί Ιβάν Ασάν Β (1230-1241), καθώς το έμβλημα της οικογένειας Ασάν είναι παρόμοιο, αλλά και αυτό αποτελεί μάλλον παρακινδυνευμένη ερμηνεία. 

Τέλος, και η πιθανότερη κατά τη γνώμη μας εκδοχή, είναι πως αποτελεί συνδυασμό των θυρεών των Παλαιολόγων και του θυρεού του ¨βασιλιά της Θεσσαλονίκης" όπως αυτός εμφανίζεται στον γαλλικό εραλδικό κατάλογο Armorial Wijnbergen του 1280. Μετά την βυζαντινή επανακατάληψη της πόλης το 1224 από τα στρατεύματα της Ηπείρου, ο τίτλος του "βασιλιά της Θεσσαλονίκης" παρέμεινε ονομαστικός στη Δύση. Στα 1266 ο εκδιωχθείς λατίνος αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης Βαλδουίνος ο Β', πούλησε τον τίτλο στον Ούγο τον Δ' της Βουργουνδίας (Hugh IV), οίκο στον οποίο παρέμεινε εώς το 1320.

πορτολάνος του Pietro Visconte, 1321. Βατικανή βιβλιοθήκη.

Απεικονίζεται το Αιγαίο και η απέναντι ακτή της Λιβύης.

Κατάλογος Armorial Wijnbergen Rois. Το τμήμα αυτό εικονογραφήθηκε περί το 1280.

Παρατηρούμε στην πρώτη σελίδα τους θυρεούς του "αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης", του Λατίνου αυτοκράτορα και δίπλα του, του "βασιλιά των Παλαιολόγων" , του Βυζαντινού αυτοκράτορα 17ος και 18ος στη σειρά. Στη δεύτερη σελίδα, 14ος στη σειρά, ο θυρεός του "βασιλιά της Θεσσαλονίκης"  (le roi de salenique)

1. le roi de paleologre

2.  le roi de salonique

Τα σύμβολα των αξιωματούχων

Κατά την μακρά βυζαντινή περίοδο οι εκάστοτε άρχοντες της πόλης χρησιμοποιούσαν σύμβολα της αρχής τους. Αν και δε φαίνεται να ήταν σταθερά και συγκεκριμένα, παρατηρούμε να κυριαρχούν στις σφραγίδες και τα μολυβδόβουλα των Δεσποτών, Στρατηγών και Μητροπολιτών της Θεσσαλονίκης το σύμβολο του σταυρού και ο άγιος Δημήτριος.

1.                                    2.                                    3.

4.                                    5.                                    6.

μολυβδόβουλα

1.Θεόγνιος, Βασιλικός Σπαθάριος και Στρατηγός Θέματος Θεσσαλονίκης, 9ος αι. 
2.Μαρίνος, Πατρίκιος, Βασιλικός Σπαθάριος και Στρατηγός Θεσσαλονίκης 9ος/10ος αι. Πατριαρχικός σταυρός
3.Κλήμης, Βασιλικός Σπαθάριος και Κομερκιάριος Θεσσαλονίκης, 10ος αι. Ο Άγιος Δημήτριος ευλογεί τον Νέστορα πριν τη μάχη με τον Λυαίο
4. Ιωάννης, Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, π.1198
5.Ρωμανός, "Ποιμένας Θεσσαλίας" (Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης). 12ος αι. Ο Άγιος Δημήτριος

6.Ιωάννης Κομηνός Δούκας, Δεσπότης Θεσσαλονίκης, 1240-42. Ο Άγιος Δημήτριος στέκεται δίπλα στον Δεσπότη μπροστά από την πόλη με τα τείχη της.

Βυζαντινό μονόγραμμα Θεσσαλονίκης

 

Τέλος, είναι σχεδόν βέβαιο πως η εικόνα του Αγίου Δημητρίου, του προστάτη και υπερασπιστή της πόλης δεν έλειψε ως σύμβολο από τα τείχη της καθ'όλη τη βυζαντινή περίοδο.

Αναπαράσταση λάβαρου με τον Άγιο Δημήτριο

***

ΠΗΓΕΣ:

Dumbarton Oaks, Byzantine Seals Collection, https://www.doaks.org/resources/seals/byzantine-seals/

Wappenwiki, Coat of Arms, https://wappenwiki.org/

Wildwinds Numismatics, Byzantine, https://www.wildwinds.com/

Ιωάννης Καντακουζηνός, Ιστορία, Βιβλίο Γ'

Ελληνική Πολεμική Σημαία - Greek War Flag

Πρόταση για νέα πολεμική σημαία του στρατού ξηράς. Χρώμα σκούρο κυανό και λευκός σταυρός. Στο κέντρο ο Άγιος Γεώργιος έφιππος σε βυζαντινό πρότυπο.

'' Πολεμικές σημαίες που φυλάσσονται στην Σχολή Πεζικού στον παρακάτω σύνδεσμο: https://spz.army.gr/el/syntagmaton-pezikoy

Flag with Cross of Saint Demetrios

We present here a flag as depicted in a fresco from the church of St.Nikolaos Orphanos in Thessaloniki.
The small flag (flamoulon) is attached on the spear of saint Demetrios, the patron saint of the city. Paintings of the church are dated between 1310-1320, during the reign of Andronikos II Palaiologos and may be associated with donations of Kral Milutin of Serbia.

The flag of Megas Doux

Megas Doux's flag 

"and they, who are in the other (ships) as commanders ("kephalai") display the usual royal flag ("flamoulon"), which is the cross with fire steels ' but him, Megas Doux, the column of the king on horse" 

( "και οι μεν εις τα έτερα (πλοία) ευρισκόμενοι άρχοντες ως κεφαλαί ιστώσι το σύνηθες βασιλικόν φλάμουλον ήτοι τον σταυρόν μετά πυρεκβόλων' ούτος δε ο μέγας δουξ την του βασιλέως στήλην ίστησιν έφιππον" )

-Pseudo-Codinos, De officialibus palati Constantinopolitani (Peri offikion)


Megas Doux was the General commander of the byzantine Navy since the 1080's.
His flag that in this passage is described, was similar to one of the "Royal Flags (flammoula)" as it is also mentioned in the same source.
The column with the emperor's equestrian statue was undoubtedly that of Justinian's in the Augoustaion main square of Constantinople.
It is described by various pilgrims and travelers and survived until short after 1453 and the Ottoman conquest of the city. 

Justinian's statue on the column (left, contemporary drawing 1430 -right, modern representation)

the emperor in a ship with 5 flags (Skylitzes manuscript 12-13th cent)

Τα παπούτσια του βασιλιά

Ο βασιλεύς των Ρωμαίων, ως μόνος αληθινός αυτοκράτορας και αντιπρόσωπος του Θεού στη Γη, ήταν ντυμένος με πανάκριβα ενδύματα και έφερε στέμμα, σκήπτρο και άλλα σύμβολα από πολύτιμους λίθους και χρυσό.

Από όλα τα ενδύματα και τα διακριτικά όμως, μόνο ένα στοιχείο αποτέλεσε διαχρονικά το αποκλειστικό σύμβολο της εξουσίας του: ..τα παπούτσια του!

Ο βασιλιάς φορούσε και άλλων ειδών υποδήματα, τα επίσημα όμως αυτοκρατορικά ήταν τα πορφυρά τσαγγία.(ή τζαγγία)

Τα τσαγγία κάλυπταν τις κνήμες, φτάνοντας ως το γόνατο. Δεν είναι ξεκάθαρο αν ήταν ψηλές μπότες (όπως φαίνονται σε κάποιες απεικονίσεις) ή μάλλον πιο σύνθετα υποδήματα, αποτελούμενα από "πέδιλα" και "περικνημίδες" (βλ.Φραντζή, Χρονικόν..).

Το χρώμα τους ήταν το πορφυρό, βαθύ κόκκινο, ενώ τα αντίστοιχα τσαγγία του σεβαστοκράτορα (το δεύτερο τη τάξει αξίωμα) ήταν κυανά. Αν ο σεβαστοκράτωρ ήταν και αδελφός του αυτοκράτορα τότε αυτά έφεραν χρυσούς αετούς. [1]

Αετοί από πολύτιμους λίθους και μαργαριτάρια ή χρυσοΰφαντοι στόλιζαν και τα βασιλικά τσαγγία στα πλάγια των κνημών, ως τους ταρσούς.

Τα βασιλικά υποδήματα κατασκευάζονταν από ειδικό τεχνίτη, τον τζαγγά, φυλάσσονταν στο βεστιάριο και τα έφερνε στο βασιλιά ένα παιδί επιφορτισμένο με αυτήν την εργασία.[2]

Ο αυτοκράτορας τα φορούσε σε περιπάτους, στις επίσημες τελετές (προκύψεις), αλλά και στη μάχη.

*

"Η μέντοι σπάθη του βασιλέως αεί εις το ρουχαρείον ευρίσκεται, τα δε υποδήματα εις το βεστιάριον. έστι δε και έτερον είδος υποδημάτων, α καλούνται τζαγγία, έχοντα εκ των πλαγίων κατά τας κνήμας και επί των ταρσών αετούς δια λίθων και μαργάρων, άτινα και φορεί ο βασιλεύς εις τε τους περιπάτους και τας προκύψεις. και ταύτα ποιών ού τζαγγάριος, ως οι έτεροι, αλλά τζαγγάς ονομάζεται. οπήνικα γουν δεήσει τον βασιλέα καβαλλικεύσαι, φέρει ατ υποδήματα παιδόπουλον του βεστιαρίου, ούτω κοινώς ονομαζομένου αλλαξιμαρίου." 

(Γεώργιος Κωδινός, Περί Οφφικίων...,κεφ.5, 8-16)

 Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος με ψηλά ως το γόνατο, κόκκινα τζαγγία.

Παπούτσια και βυζαντινισμοί

Στο Λέοντα το Γραμματικό και αλλού αναφέρεται το εξής περιστατικό: ο αυτοκράτορας Μιχαήλ ο Γ' (839-867), έχοντας νικήσει σε αρματοδρομία, κάλεσε τον πατρίκιο Βασιλισκιανό να φορέσει τα βασιλικά υποδήματα. Στο παλάτι του Αγίου Μάμαντα βρίσκονταν εκτός των άλλων ο  Βασίλειος ο Μακεδόνας και η σύζυγός του, Ευδοκία. Οταν ο πατρίκιος δίστασε να φορέσει τα τσαγγία μπροστά στον ήδη συναυτοκράτορα Βασίλειο, ο Μιχαήλ δήλωσε πως στον ίδιο πηγαίνουν καλύτερα και ότι όπως έχρισε το Βασίλειο μπορεί να κάνει το ίδιο με κάποιον άλλο. [3] [4]

Ως γνωστόν, αργότερα τον Μιχαήλ έφαγε το μαύρο σκοτάδι από τον ευεργετηθέντα Μακεδόνα, που ανακηρύχθηκε αυτοκράτωρ ως Βασίλειος Α'.

Το περιστατικό πάντως φανερώνει για άλλη μια φορά, πως τα βασιλικά υποδήματα ήταν το κύριο σύμβολο της εξουσίας του Αυτοκράτορα.

 Ο αυτοκράτωρ Θεόφιλος και η συνοδεία του

Παπάδες με κόκκινα παπούτσια

Στη  χιλιόχρονη ιστορία της αυτοκρατορίας, πολλές ήταν οι φορές που η εκκλησιαστική αρχή-ο πατριάρχης-συγκρόυστηκε με την κοσμική-τον αυτοκράτορα.
Δύο από αυτές μάλιστα, ο πατριάρχης έφτασε στο ακραίο σημείο να υιοθετήσει το αποκλειστικό σύμβολο του αυτοκράτορα, τα κόκκινα τσαγγία.
Στα μέσα του 11ου αιώνα ο φιλόδοξος Μιχαήλ Κηρουλάριος, κατά τη θητεία του οποίου συντελέστηκε το Σχίσμα (1054), έφτασε να πει προκλητικά στο βασιλιά "εγώ σ' έστεψα, και δύναμαι να σε καταλύσω". [5]
Μετά από 270 χρόνια, ένας άλλος πατριάρχης, ο Ιωάννης ο Απρηνός, θα φορέσει ξανά τα πορφυρά υποδήματα, κατά τη βασιλεία του Ανδρόνικου του Γ'.

Πλήθος υποδέχεται το βασιλιά. Ένας εξ αυτών φιλά τα υποδήματά του, δείγμα υποταγής. 

(Φυλλάδα Μεγάλου Αλεξάνδρου, 14ος αι.)

Τα μπλε τσαγγία

Μετά τη μεγάλη νίκη στην Πελαγονία (1259), ο Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος έχρισε σεβαστοκράτορες τον πεθερό του Κωνσταντίνο Τορνίκιο και τον αδελφό του Κωνσταντίνο Παλαιολόγο (εικ. δεξιά) που διακρίθηκαν στη μάχη.

Τα υποδήματα και των δύο ήταν μπλε, του Παλαιολόγου όμως, ως αδελφού του βασιλέα έφεραν χρυσούς αετούς:

"(ο Μιχαήλ Παλαιολόγος) τὸν δὲ πενθερὸν αὐτοῦ τὸν Τορνίκην Κωνσταντῖνον μέγαν πριμμικήριον ὄντα τῷ τῶν σεβαστοκρατόρων
τετίμηκεν ἀξιώματι. ἀλλὰ καὶ τὸν αὐτάδελφον αὐτοῦ Κωνσταντῖνον ἐκ καισάρων
σεβαστοκράτορα κατωνόμακεν. ἐν τούτοις δὲ τὰ τῶν σεβαστοκρατόρων διέφερον, ἐν
οἷς ὁ μὲν αὐτάδελφος τοῦ βασιλέως τοῖς κυανοῖς πεδίλοις ἐγκεκολλαμένους εἶχε καὶ
χρυσουφεῖς ἀετούς, ὁ δὲ Τορνίκης γυμνὰ τούτων τὰ πέδιλα ὑπεδέδετο" [1]

Λεπτομέρεια από την "προσκύνηση των Μάγων" του Μπενότσο Γκοτσόλι,Φλωρεντία 15ος αι.πιθανότατα απεικονίζεται ο Ιωάννης Παλαιολόγος κατά τη σύνοδο Φεράρας-Φλωρεντίας.

30 Μαΐου 1453

Μετά την Άλωση της Πόλης ο Μωάμεθ αναζήτησε το πτώμα του τελευταίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Παρά τις προσπάθειες  ήταν αδύνατο να βρεθεί από τα χαρακτηριστικά του ή άλλα διακριτικά της στολής του. Τελικά η σωρός του αυτοκράτορα εντοπίστηκε από τα πορφυρά τσαγγία με τους αετούς:

"ένθα δη τα πτώματα των αναιρεθέντων έκειτο σωροειδώς Χριστιανών τε και ασεβών. και πλείστας κεφαλάς των αναιρεθέντων έπλυναν, ει τύχη και την βασιλικήν γνωρίσωσι. και ούκ εδυνήθησαν γνωρίσαι αυτήν ει μη το τεθνεός πτώμα του βασιλέως ευρόντες, ο εγνώρισαν εκ των βασιλικών περικνημίδων ή και πεδίλων, ένθα χρυσοί αετοί ήσαν γεγραμμένοι, ως έθος υπήρχε τοις βασιλεύσι. και μαθών ο αμηράς περιχαρής και ευφραινόμενος υπήρχε. και προστάξει αυτού οι ευρεθέντες Χριστιανοί έθαψαν το βασιλικό πτώμα μετά βασιλικής τιμής." [6]

 Κωνσταντίνος ΙΑ' Δραγάσης Παλαιολόγος. Άγαλμα στην πλατεία της Μητρόπολης Αθηνών- Λεπτομέρεια.

ΠΗΓΕΣ-ΑΝΑΦΟΡΕΣ:

[1]Γεώργιος Ακροπολίτης, Χρονική Διήγησις, 82

[2]Γεώργιος Κωδινός, Περί Οφφικίων...,κεφ.5, 8-16

[3]Λέων Γραμματικός , 249-251

[4]Γεώργιος Μοναχός (Συνεχιστής Θεοφάνους), 835-836
[5]Αδαμάντιος Κοραής, 'Ατακτα

[6]Γεώργιος Φραντζής, Χρονικόν...,Β.3,κεφ.9, 1-10

Η Βυζαντινή Σημαία - Δικέφαλος ή σταυρός; (the byzantine flag)

Αν ρωτήσει κανείς δέκα τυχαίους ανθρώπους, πώς είναι η βυζαντινή σημαία, οι 9 από τους 10 που θα δώσουν μια απάντηση -αν όχι και οι δέκα- θα απαντήσουν η κίτρινη με το δικέφαλο αετό.

Είναι η σημαία που κυριαρχεί έξω από όλες σχεδόν της εκκλησίες και τα μοναστήρια της χώρας και έχει υιοθετηθεί ως σύμβολο από την εκκλησία της Ελλάδος.

Ποια έιναι όμως η αλήθεια;

Ήταν η σημαία με το δικέφαλο το επίσημο σύμβολο αυτοκρατορίας;

Τα σύμβολα της Αυτοκρατορίας ως το 1204


Aφήνοντας την αναλυτική εξέταση των εμβλημάτων της αυτοκρατορίας διαχρονικά σε μια μελλοντική ανάρτηση, θα αναφερθούμε επιγραμματικά στη χρήση τους.
Ως πρώτο σύμβολο μπορεί δικαίως να θεωρηθεί το λάβαρο που κατασκεύασε ο Κωνσταντίνος πριν από τη μάχη στη Μουλβία γέφυρα- Σταυρός με την επιγραφή "ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ".
Εγκαινιάζεται έτσι η χριστιανική περίοδος του κράτους και ουσιαστικά η σταδιακή μεταστροφή της "Ρωμαϊκής" σε "Βυζαντινή" αυτοκρατορία.
Παρ'ότι δεν καταγράφεται συγκεκριμένη σημαία της αυτοκρατορίας (με τη σύγχρονη έννοια) , ο σταυρός σε διάφορες παραλλαγές και κυρίως σε συνδυασμό με το ΧΡ έχει βρεθεί σε πλήθος ευρημάτων (ψηφιδωτά, γλυπτά, τοιχογραφίες). Παράλληλα δεν εγκαταλείφθηκε και ο κλασσικός ρωμαϊκός αυτοκρατορικός αετός η χρήση του οποίου φαίνεται να γνωρίζει κάποια αναβίωση κατά τη Μακεδονική δυναστεία (867-1054

 Μονόγραμμα ΧΡ, 5ος αι. μ.Χ, Μουσείο Πίο Κριστιάνο, Βατικανό

Αυτοκρατορικός αετός, 10ος αι.μ.Χ, ύφασμα,Οσέρ

Ο δικέφαλος αετός 

Ο δικέφαλος αετός  πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τους Σουμέριους, ως σύμβολο του φτερωτού θεού Νινουρτά. Στη συνέχεια πέρασε στους Χετταίους, από τον πολιτισμό των οποίων έχουν σωθεί πέτρινα ανάγλυφα που απεικονίζουν δικέφαλους αετούς.

Το μυθικό πλάσμα συνέχισε να αποτελεί τόσο διακοσμητικό μοτίβο, όσο και μέρος διηγήσεων και παραδόσεων σε διάφορες περιοχές της Μέσης Ανατολής- από το Ιράν και την Αρμενία ως τη Μικρά Ασία.

Στην Παφλαγονία συγκεκριμένα επιβίωσε ο μύθος του χάγκα, τεράστιου δικέφαλου αετού τιμωρού της αδικίας.

Επηρεασμένος από αυτήν την παράδοση ίσως ο Ισαάκ Κομνηνός (1057-1059) τον υιοθέτησε ως προσωπικό του σύμβολο.

Η χρήση του δικέφαλου όμως δε γενικεύτηκε πριν το 1204, όταν τον χρησιμοποίησαν οι Λάσκαρεις και αργότερα οι Παλαιολόγοι, μετά την τέταρτη Σταυροφορία και την επαφή με την πλούσια εραλδική παράδοση της Δύσης.
Aποτέλεσε τόσο οικόσημο των Παλαιολόγων (αλλά και του Καντακουζηνού, των Λασκέρεων και άλλων επιφανών οικογενειών), όσο και διακοσμητικό μοτίβο σε επίσημα ενδύματα και ταπεινά πιάτα.

Ήταν όμως ο αετός αυτός το σύμβολο του Κράτους, προσωπικό έμβλημα ή κάτι άλλο;

 Δικέφαλος αετός, 15ος αι.,Άγιος Δημήτριος Μυστράς

*

οικόσημο Παλαιολόγων

Η σημαία της Αυτοκρατορίας σε πηγές και χειρόγραφα (1204-1453)

Στις πηγές συναντούμε σποραδικές αναφορές, που αν και αποσπασματικές μας οδηγούν στην επίσημη σημαία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας κατά την τελευταία της περίοδο.

• To "Βιβλίο όλων των Βασιλείων", που γράφθηκε στα 1350 και εξιστορεί τα ταξίδια ενός μοναχού από την Καστίλλη, είναι εικονογραφημένο με 130 σημαίες. Οι σημαίες 94,96,97,98 είναι όμοιες -χρυσός σταυρός και 4 πυρέκβολα σε κόκκινο φόντο- και σύμφωνα με το βιβλίο ανήκουν στους "βασιλείς" της Θεσσαλονίκης,της Ελλάδας ("της αληθινής Ελλάδας και της αυτοκρατορίας των Ελλήνων" / "la vera Grecia e el imperio de los Griegos"), του "Lodomago" (ή "Recrea" σε άλλη έκδοση, πιθανόν η Ηράκλεια του πόντου) και του "Castelle". Επίσης ως σύμβολο του "βασιλιά της Κωνσταντινούπολης" παρουσιάζεται παρόμοια σημαία που περιλαμβάνει και το σταυρό του Αγίου Γεωργίου.
• O "Kαταλανικός Άτλας", αποδίδεται στον Cresques Abraham, έναν από τους καλύτερους χαρτογράφους της εποχής, σχεδιάστηκε το 1375 και είναι ένας λεπτομερής χάρτης στον οποίο απεικονίζονται εκτός των άλλων οι σημαίες των κρατών. Στην Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη και την Ηράκλεια του Πόντου εμφανίζεται να κυματίζει η τετραγράμματη σημαία με το σταυρό. 
• Στο "Περί Οφφικίων του Παλατίου Κωνσταντινουπόλεως και των Οφφικίων της Μεγάλης Εκκλησίας" του Γεώργιου Κωδινού αναφέρεται σχετικά με το φλάμουλο του Μεγάλου Δουκός (ναυάρχου) : "και οι μεν εις τα έτερα (πλοία) ευρισκόμενοι άρχοντες ως κεφαλαί ιστώσι το σύνηθες βασιλικόν φλάμουλον ήτοι τον σταυρόν μετά πυρεκβόλων' ούτος δε ο μέγας δουξ την του βασιλέως στήλην ίστησιν έφιππον". Με άλλα λόγια σε όλα τα πλοία εκτός του πλοίου του ναυάρχου κυμάτιζε το "σύνηθες βασιλικό φλάμουλο" που δεν ήταν άλλο από την πορφυρή σημαία με το χρυσό σταυρό και τα 4 Β.

Στηριζόμενοι λοιπόν στις πηγές μπορούμε να συνάγουμε το συμπέρασμα πως επίσημη σημαία της Αυτοκρατορίας κατά την ύστερη περίοδο, ή απλά η "βυζαντινή σημαία" δεν ήταν η κίτρινη με το δικέφαλο αετό...αλλά η κόκκινη/πορφυρή με το χρυσό ισοσκελή ελληνικό σταυρό και τα 4 Β (πυρέκβολα ή βήτα / Βασιλεύς Βασιλέων Βασιλεύων Βασιλευόντων

 "Καταλανικός Χάρτης", λεπτομέρεια. 1375

Ανάγλυφο από το κάστρο των Γκατιλούζι, 14ος αι., Χώρα Σαμοθράκης. Διακρίνονται τα οικόσημα των Παλαιολόγων και των βασσάλων τους, Γκατιλούζι

 "Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης", Γοδεφρείδου Βιλλεαρδουίνου, χειρ. του 1330

σημαία του "βασιλιά της Κωνσταντινούπολης",Conoscimento de todos los reinos,1350

*

η "κλασική βυζαντινή σημαία", μαύρος δικέφαλος σε κίτρινο φόντο

 Μαρμάρινο ανάγλυφο, σταυρός με πυρέκβολα, από τα θαλάσσια τείχη της Κωνσταντινούπολης
Ανδρονίκου Β' (1282-1328), αρχ/κό μουσείο Κων/πολης

 ο στρατός του Αλεξάνδρου με λάβαρο με το σταυρό και τα πυρέκβολα, Ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, 13ος αι.

ΠΗΓΕΣ:

• Γεώργιου Κωδινού, "Περί Οφφικίων του Παλατίου Κωνσταντινουπόλεως και των Οφφικίων της Μεγάλης Εκκλησίας", publ. Immanuel Bekker,1889
• N.Zapheiriou,the greek flag from antiquity till present,athens 1947
• crwflags.com

Η επίσημη σημαία της Αυτοκρατορίας
...η βυζαντινή σημαία

...διαβάστε ακόμη τα βασιλικά φλάμουλα