Tα πεταχτά δόντια του Πρίγκηπα και το Δεσποτάτο του Μυστρά

Το Δεσποτάτο του Μυστρά, αποτελεί ένα σημαντικό κεφάλαιο της βυζαντινής αλλά και γενικότερα της ελληνικής ιστορίας.

Ανέδειξε σημαντικές προσωπικότητες, από αυτοκράτορες ως και φιλόσοφους και μας κληροδότησε σημαντικά μνημεία, εκκλησίες και ανάκτορα.

Λίγοι γνωρίζουν όμως, πως η ύπαρξη αυτού του σημαντικού κεφαλαίου ιστορίας οφείλεται ουσιαστικά...στα δόντια ενός ανθρώπου.

-Σεπτέμβριος του 1259

Οι δυνάμεις της Νίκαιας -το μεγαλύτερο ίσως ρωμαϊκό στράτευμα της υστεροβυζαντινής περιόδου- με επικεφαλής τον Σεβαστοκράτορα (αδελφό του αυτοκράτορα) Ιωάννη Παλαιολόγο, έχουν εκστρατεύσει  εναντίον του συνασπισμού του Δεσποτάτου της Ηπείρου με το Πριγκηπάτο της Αχαΐας.

Πρίγκηπας της Αχαΐας είναι ο Γουλιέλμος ΙΙ Βιλλεαρδουίνος, γιος του μεγάλου Γοδεφρείδου, ιδρυτή του Πριγκηπάτου.

H μάχη της Πελαγονίας. Διόραμα, Μοσχοβάκης

Στη μάχη που ακολουθεί, στην πεδιάδα της Πελαγονίας, οι Φράγκοι συντρίβονται ολοσχερώς. Οι ιππότες αποδεκατίζονται και όσοι δεν πέφτουν νεκροί αιχμαλωτίζονται. Λίγοι μόνο στρατιώτες καταφέρνουν να διαφύγουν σε μια άτακτη υποχώρηση, προς κάθε κατεύθυνση. Μεταξύ αυτών είναι και ο πρίγκηπας Γουλιέλμος.

Λίγες ώρες αργότερα, κοντά στην Καστοριά, κάποιοι στρατιώτες συλλαμβάνουν έναν ταλαιπωρημένο φυγά ιππότη, ο οποίος κρυβόταν μέσα σε μια θυμωνιά από άχυρο. Τα μεγάλα μπροστινά του δόντια τον προδίδουν - είναι ο Πρίγκηπας των Φράγκων.

*

"καὶ ὁ μὲν πρίγκιψ κατὰ τὴν Καστορίαν ἑάλω, ὑπὸ ἀχυρμιᾷ τινι κρυβεὶς κἀκ τῶν ὀδόντων τῶν τινι

στρατιωτῶν γνωρισθείς–εἶχε γὰρ τοὺς ἐμπροσθίους εὐμεγέθεις καὶ προβεβλημένους

τῶν φατνωμάτων–καὶ δέσμιος ἀπήχθη τῷ βασιλεῖ·" [1]

*

Ο Γουλιέλμος οδηγείται στις φυλακές της Νίκαιας και κρατείται στην Κωνσταντινούπολη που έχει εν τω μεταξύ ανακαταληφθεί από τους Έλληνες (1261), για 3 χρόνια.

Τελικά, το Πριγκηπάτο και η Αυτοκρατορία συμφωνούν στην απελευθέρωσή του, με αντάλλαγμα 3 κάστρα της Πελοποννήσου- του Μυστρά (που έχει χτίσει ο ίδιος ο Γουλιέλμος), της Μεγάλης Μαΐνης και της Μονεμβασίας. Έτσι δημιουργείται μια βυζαντινή επικράτεια στον Μορέα, η οποία αρχικά διοικείται από "Κεφαλή" και στη συνέχεια -διαρκώς επεκτεινόμενη- από "Δεσπότη".

*

Κι ἀφῶν εἶδεν κ᾿ ἐγνώρισεν ἐκεῖνος κ᾿ οἱ ἐδικοί του
ὅτι ποτὲ διὰ ὑπέρπυρα, οὔτε γὰρ διὰ λογάριν
οὐδὲν τὸν ἐλευτέρωναν νὰ ἐβγῇ κ᾿ τὴν φυλακήν του,
μὲ τὴν βουλὴν καὶ θέλημα τοῦ ἀφέντου τῆς Καρυταίνου
καὶ τῶν ἀλλῶν φλαμουραρίων, ἐσυμβιβάστην οὕτως·
νὰ δώσῃ γὰρ τοῦ βασιλέως διὰ τὴν ἐλευτερίαν τους,
τὸ κάστρον τῆς Μονοβασίας καὶ τῆς μεγάλης Μαΐνης,
τὸ τρίτον κι ὀμορφότερον τοῦ Μυζηθρᾶ τὸ κάστρον [2]

*

 

το κάστρο του Μυστρά

νόμισμα Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου

δεξιά- πεζός ιππότης με προέχουσα οδοντοστοιχία

πιόνια σκακιού σκανδιναβικής προέλευσης 12-13ος αι.

ΠΗΓΕΣ:

1.Γεωργίου Ακροπολίτου, Ιστορία

2.Χρονικόν του Μορέως, 317

Βασιλεύς εναντίον Σουλτάνου (King versus Sultan)

Στη μακραίωνη ιστορία της Ρωμανίας, δεν είναι λίγες οι φορές που οι αυτοκράτορες όχι απλά ηγήθηκαν εκστρατειών, αλλά συμμετείχαν πολεμώντας στην πρώτη γραμμή της μάχης.

Ο Ιωάννης Τσιμισκής, ο Βασίλειος ο Β', ο Ιωάννης Κομνηνός για να αναφέρουμε ενδεικτικά μόνο κάποιους.

Κάποτε μάλιστα ο αυτοκράτωρ έφτανε σε αναμέτρηση με τον αντίπαλο αρχηγό, όπως όταν Μανουήλ Κομνηνός συγκρούσθηκε με τον αρχιζουπάνο Βακχίνο της Σερβίας, κινδυνεύοντας μάλιστα να χάσει τη ζωή του πριν κερδίσει τη μάχη.[1]

Μία τέτοια ακόμη περίπτωση συναντάμε στις συγκρούσεις της αυτοκρατορίας της Νίκαιας με το Σουλτανάτο του Ρουμ.

Βρισκόμαστε στα 1211 και η θέση της εδώ και 7 έτη εξόριστης Ρωμαϊκής αρχής στη Νίκαια, είναι εξαιρετικά δεινή.

Στα βορειοδυτικά σύνορα οι Σταυροφόροι επιδιώκουν να προωθηθούν διεκδικώντας τη μοιρασιά τους στα εδάφη της Μικράς Ασίας, απειλώντας την ίδια την ύπαρξη του κράτους.

Βορειοανατολικά οι ανταπαιτητές του νόμιμου θρόνου Μεγάλοι Κομνηνοί της Τραπεζούντας ετοιμάζονται για πόλεμο.

Στα ανατολικά σύνορα οι Σελτζούκοι Τούρκοι αρχίζουν τις εχθροπραξίες. Ο Σουλτάνος Καϊκοσρού (Καϊχοσχρόης) δέχθηκε στην αυλή του τον εκθρονισμένο Άγγελο Δούκα (1195-1203),έναν από τους μοιραίους των δεινών της τέταρτης σταυροφορίας. Με πρόφαση την υπεράσπιση της νομιμότητας, διέσχισε τα σύνορα και με το στρατό του βάδιζε στην κοιλάδα του Μαιάνδρου.

Σελτζούκος ιπποτοξότης - Κεραμικό από τη Μικρά Ασία, τέλη 12ου-αρχές 13ου αιώνα

Στη Νίκαια βασιλεύει ο Θεόδωρος Α' από την οικογένεια των Λασκάρεων. Αντιμέτωπος με τεράστια προβλήματα και με στρατό διαλυμένο, καταφέρνει να συγκεντρώσει μόλις 2.000 άνδρες. Από αυτούς, το πιο αξιόμαχο τμήμα ήταν ένα σώμα 800 Ιταλών ιππέων μισθοφόρων, ενώ οι άλλοι Ρωμιοί.[2]

Η μάχη ξεκίνησε με επέλαση των δυτικών ιπποτών, η οποία όμως απέτυχε οικτρά, καθώς κυκλώθηκαν από τους υπέρτερους Τούρκους και εξολοθρεύθηκαν. Το υπόλοιπο στράτευμα κλονίστηκε, σύντομα τράπηκε σε φυγή και όλα έδειχναν πως τα πάντα έχουν χαθεί.

Στην κρίσιμη εκείνη στιγμή και ενώ αντιστέκονται μαχόμενα λίγα μόνο ρωμαϊκά σώματα, ο Σουλτάνος αναζητά το Βασιλιά. Ο Θεόδωρος βρίσκεται σε αμηχανία και αναγνωρίζει τον αντίπαλό του, που εφορμά εναντίον του. Με ένα ισχυρό χτύπημα με τον κεφαλοθραύστη ο Σουλτάνος ρίχνει τον Βασιλέα και το άλογό του στο έδαφος προκαλώντας του σκοτοδίνη. Αφού στέκεται και πάλι όρθιος, ο Θεόδωρος βγάζει το σπαθί από τη θήκη του, και φωνάζοντας υβριστικά "λάβετε τουτωνί" κατά το χρονογράφο (...κοινώς "πάρ'τα!" ) χτυπά τα πίσω πόδια του τεράστιου αλόγου του Τούρκου.[3]

Το άλογο καταρρέει παρασύροντας τον αναβάτη του.

μονομαχία - μυθιστόρημα Varqa και Gulsah, αρχές 13ου αι., σελτζουκική Ανατολία

Ο Θεόδωρος Λάσκαρης, σύγχρονο σκίτσο - Ο Καϊκοσρού, άγαλμα στην Αττάλεια

 Αυτό που ακολουθεί δεν είναι ξεκάθαρο. Βυζαντινές πηγές αναφέρουν πως ο Θεόδωρος κάρφωσε το Σουλτάνο στην καρδιά, ενώ ο σελτζούκος Ιμπν Μπιμπί πως τον αποτέλειωσε "Φράγκος"[4]. Ο Ακροπολίτης μας παραδίδει πως η κεφαλή του Καϊκοσρού κόπηκε χωρίς να σφαγεί από το βασιλέα ή από άλλον της συνοδείας του. Πιθανόν να συνέβη λόγω της ανώμαλης προσγείωσης στο έδαφος ή να υπονοείται κάποια θαυματουργική επέμβαση.[5]

Θεόδωρος Α΄ Λάσκαρης, χειρ.15ου αι. - Άγιος Θεόδωρος, εικόνα 13ου αι.,Πάτμος

Όπως και να χει ο Θεόδωρος είναι νικητής. Τα ρωμαϊκά στρατεύματα αναθαρρούν, ανασυντάσσονται και κατανικούν τους Τούρκους.

Σύντομα υπογράφεται συνθήκη. Η Μικρά Ασία είναι ασφαλής και ο Θεόδωρος ήρωας και άξιος αυτοκράτωρ.
Ο Καϊκοσρού θάφτηκε στο μαυσωλείο Αλαεντίν των σελτζούκων σουλτάνων στο Ικόνιο.

ο αυτοκράτωρ και ο άγιος Θεόδωρος, νόμισμα Θεόδωρου Α΄ Λάσκαρη (1204-1222)

Αναφορές:
[1] Ιωάννης Κίνναμος, Επιτομή, 112
[2] Treadgold, 1997, p.717
[3] Γεώργιου Ακροπολίτου, Ιστορία, 10
[4] Mehmet Fuat Köprülü, Gary Leiser, The origins of the Ottoman Empire, p.31
[5] Γεώργιου Ακροπολίτου, Ιστορία, 10

ΠΗΓΕΣ:
-Γεώργιου Ακροπολίτου, Ιστορία
-Mehmet Fuat Köprülü, Gary Leiser, The origins of the Ottoman Empire, 1992
-Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Θ', Εκδοτική Αθηνών, 1979

Οι αδελφοί Αλέξιος και Ιωάννης (Β')

 

ΟΙ ΑΔΕΛΦΟΙ ΑΛΕΞΙΟΣ ΜΕΓΑΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑΡΧΗΣ ΚΑΙ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΕΓΑΣ ΠΡΙΜΙΚΗΡΙΟΣ

(μέρος Β’)

Πόλεμοι με Σέρβους και Οθωμανούς Τούρκους
Θάνατος του Αλεξίου

ο πύργος του Μαρμαρίου. 1367

Οι δύο αδελφοί επί μία δεκαετία μεριμνούν για την άμυνα της περιοχής επισκευάζοντας οχυρωματικά έργα και χτίζοντας νέα, προετοιμάζουν την άμυνα τόσο έναντι των Σέρβων όσο και της νέας μεγάλης απειλής από την Ανατολή, των Τούρκων.
Το 1367 ,όπως μαρτυρεί ως πρότινος εντοιχισμένη επιγραφή, χτίζουν πύργο στην περιοχή της Αμφίπολης, όπου βρισκόταν ο μικρός οικισμός του Μαρμαρίου, καθώς και συμπληρωματικό τείχος.
«Ανιγέρθη ο πύργοc ούτοc της νέαc μονήc του Παντοκράτορος δια συνδρομήc και εξόδου των πανευγενεcτάτων κτητόρων Αλεξίου και Ιωάννου των αυταδέλφων εν έτει ,ςωοε’ και δικαί(ου) Θεοδωρήτου μοναχού»
Ο πύργος κείται στην όχθη του Στρυμόνα, στα προσωρινά σύνορα με το σερβικό βασίλειο του Στέφανου Ούρος Ε’, του Αδύναμου και πριν το 1384 θα παραχωρηθεί στη μονή.

οχυρώσεις Θάσου. 1369-1374

Μεταξύ Μαρτίου 1368 και Φεβρουαρίου 1369, πεθαίνει ο Μέγας Στρατοπεδάρχης Αλέξιος στη Θάσο. Πιθανότατα σκοτώνεται υπερασπιζόμενος το νησί από μαρτυρούμενη επιδρομή των Τούρκων.
Κατόπιν αυτού, με φροντίδα του Ιωάννη ανεγείρεται και στο Μαρμαρολιμένα της Θάσου πύργος και επιπρόσθετο τείχος για την καλύτερη άμυνα του νησιού.

Το 1371 είναι μία από τις χρονιές ορόσημα στην εξάπλωση των Οθωμανών στα Βαλκάνια. Σε μάχη παρά τον Έβρο ποταμό (Oρμένιο)/μάχη του Τσερνόμεν/Μαρίτσα) συντρίβουν τους Σέρβους και στο πεδίο της μάχης πέφτουν πλήθος Σέρβων ευγενών, μεταξύ αυτών οι δύο ηγέτες τους, ο Δεσπότης των Σερρών Ιωάννης Ούγγλεσης και ο αδελφός του Δεσπότης Βούκασιν. Την κατάσταση εκμεταλλεύεται ο Μανουήλ Παλαιολόγος (Δεσπότης Θεσσαλονίκης, γιος του Ιωάννη Ε’ και μετέπειτα αυτοκράτωρ) ανακαταλαμβάνοντας τις Σέρρες. Στη συνέχεια, επεκτείνει την κυριαρχία του διαδοχικά ως το Βέρμιο και το Νέστο (όπου έχουν προωθηθεί ήδη οι Οθωμανοί) ,συνενώνοντας έτσι τις ελεύθερες περιοχές της Θεσσαλονίκης και της Χριστούπολης-Χρυσούπολης , που παραμένουν υπό διοίκηση του Μεγάλου Πριμικήριου Ιωάννη.

Ανδρόνικος Δ'

Η πίεση των Οθωμανών όμως παραμένει ασφυκτική. Αν και, τόσο η Βουλγαρία όσο και η Ρωμανία έχουν δηλώσει υποτέλεια μετά τη μάχη στο Τσερνόμεν, ομάδες ατάκτων παρεισφρέουν κατά διαστήματα και παρότι δεν πραγματοποιούν καταλήψεις πόλεων συντελούν στην καταστροφή της υπαίθρου και κατά συνέπεια σε μαρασμό της οικονομίας και χάος.
Το 1373 ο αυτοκράτορας Ιωάννης Ε’ αναγκάζεται να ακολουθήσει το Σουλτάνο σε εκστρατεία στη Μικρά Ασία. Συμβαίνει τότε κάτι παράδοξο. Ο γιος του αυτοκράτορα, Ανδρόνικος και ο γιος του Σουλτάνου, Σαουτζή Τσελεμπή συνεργάζονται και επαναστατούν ταυτόχρονα κατά των πατεράδων τους! Η εξέγερση αποτυγχάνει ο νεαρός Τούρκος τυφλώνεται και πεθαίνει, ενώ ο Έλληνας γιος τη γλιτώνει με μερική μόνο απώλεια της όρασης, γεγονός που θα του επιτρέψει σύντομα να ανέλθει τελικά στο θρόνο, ως Ανδρόνικος Δ’.

Ταυτόχρονα εμφανίζονται όλο και συχνότερα στο Βόρειο Αιγαίο οι στόλοι της Βενετίας και της Γένοβας που αμφότερες διεκδικούν την Τένεδο, αλλά και τη γενικότερη επικράτησή τους στην περιοχή.

Αντρέα Κονταρίνι,νόμισμα και οικόσημο

Με πενιχρά μέσα και μικρές δυνάμεις στις διαταγές του, παρά το βαρύγδουπο τίτλο που φέρει, ο Ιωάννης αποφασίζει να στραφεί προς τη Δύση. Ο Δεσπότης Μανουήλ αγωνίζεται κι αυτός με ελάχιστα μέσα και αδυνατεί να βοηθήσει αποτελεσματικά, ενώ η επικοινωνία με την Πόλη γίνεται μόνο μέσω θαλάσσης, καθώς οι Τούρκοι έχουν καταλάβει τη Θράκη (1354-1362) και η εξουσία του αυτοκράτορα ασκείται πλέον μόνο κατ’όνομα. Χωρίς να εγκαταλείψει τη Μακεδονία ,ο Μέγας Πριμικήριος στέλνει γράμμα στο Δόγη της Βενετίας Ανδρέα Κονταρίνι ζητώντας το δικαίωμα του πολίτη της Γαληνοτάτης. Η απάντηση έρχεται τον Ιανουάριο του 1374 και είναι θετική. Ο Ιωάννης πλέον είναι βασσάλος της Βενετικής Δημοκρατίας, ελπίζοντας σε στρατιωτική βοήθεια και προστασία, παρότι τα εδάφη του συνεχίζουν να ανήκουν θεωρητικά στην καταρρέουσα αυτοκρατορία.

Μανουήλ Παλαιολόγος

Εν τω μεταξύ στη Μακεδονία καταφθάνουν πλήθος πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τη Θράκη. Στη Θεσσαλονίκη μετακινούνται πολλοί νέοι ευγενείς από την Κωνσταντινούπολη συντασσόμενοι με τον Μανουήλ και πρόθυμοι να πολεμήσουν κατά των Οθωμανών [4].Ο Δεσπότης κηρύσσει δήμευση του μισού της τεράστιας μοναστηριακής γης και διανομή της σε προνοιάριους στρατιώτες.
Στις αρχές του 1383 οι Έλληνες αντεπιτίθενται. Σημειώνονται τρεις στρατιωτικές επιτυχίες εναντίον Τουρκικών στρατευμάτων, δύο στην ξηρά και μία στη θάλασσα, επιφέροντας λάφυρα και πλήθος αιχμαλώτων. Ο λόγιος Δημήτριος Κυδώνης πανηγυρίζει καλώντας τους στρατιώτες της Ρωμανίας-τους «νέους Μαραθωνομάχους» όπως τους ονομάζει, σε ολομέτωπο αγώνα κατά των βαρβάρων της Ανατολής.

Το τέλος

Μουράτ Α'

Η αναστροφή του κλίματος όμως θα είναι πρόσκαιρη. Ο σουλτάνος Μουράτ ο Α’ κινητοποιεί μεγάλες δυνάμεις και θέτει επικεφαλής του εκστρατευτικού σώματος τον Τσανταρλή Καρά Χαλήλ πασά, που κατείχε τον τιμητικό τίτλο του χαϊρεντίν και τον θρυλικό εξωμότη Γαζή Εβρενός μπέη.
Οι Τούρκοι με πολυάριθμο πεζικό, ιππικό και δεκάδες πολιορκητικές μηχανές ξεκινούν πολιορκίες ταυτόχρονα σε όλα τα κάστρα ανατολικά της Θεσσαλονίκης. Μεταξύ αυτών στη Χρυσούπολη, την Ανακτορούπολη και τη Χριστούπολη, στις χώρες διοίκησης του Ιωάννη. Οι πόλεις συνθηκολογούν η μία μετά την άλλη ή πέφτουν με έφοδο, όπως οι Σέρρες και ακολουθεί σφαγή και εξανδραποδισμός των κατοίκων.

Μπρος σε αυτήν την τραγική κατάσταση, ο ηλικιωμένος πλέον Μέγας Πριμικήριος Ιωάννης βρίσκεται σε απελπισία. Μετά από 30 χρόνια συνεχών πολέμων, αποφασίζει να παραιτηθεί, αναγνωρίζοντας προφανώς το τραγικό και το μάταιο των αγώνων του, αλλά ίσως και της επίγειας ζωής. Εγκαταλείπει τη διοίκηση της Χριστούπολης και από το λιμάνι του υπό πολιορκία κάστρου, πλέει προς τον Άθωνα. Φτάνοντας στη μονή που έχτισε ο ίδιος και ο αδερφός του, γίνεται ο και ο ίδιος μοναχός.

η διαθήκη του Ιωάννη

Συντάσσει μάλιστα διαθήκη (Αύγουστος 1384) η οποία σώζεται στα αρχεία της μονής και μεταξύ άλλων αναφέρει:
«ἐπεὶ δὲ τοίνυν πρὸ χρόνων πολλῶν, ἔτι περιόντος τοῦ μακαριωτάτου μου ἐκείνου αὐταδέλφου, περιφανεστάτου μεγάλου Στρατοπεδάρχου, μονὴν ἀμφότεροι τῷ Παντοκράτορι Χριστῷ κατὰ τὸ περιφανέστατον καὶ λαμπρότατον ῞Αγιον ῎Ορος τοῦ ῎Αθω ἐκ βάθρων αὐτῶν ἀνεγείραμεν, ἐκείνου τε ἐφεξῆς τὸ ζῆν ἐκμετρήσαντος, μόνος αὐτὸς περιλειφθείς, τὸ λειπόμενον τῷ τῆς τελείας ἀνεπλήρωσα ἀνακτήσεως».[1β]


Μόλις λίγα χρόνια μετά, μεταξύ 1386-1387, o Ιωάννης πεθαίνει και θάβεται εντός της μονής. Ο τάφος του («τάφος των κτιτόρων»), με τη μαρμάρινη σαρκοφάγο και τη μεταγενέστερη τοιχογραφία των δύο αδελφών (βλ. αρχή δημοσίευσης) σώζεται και σήμερα στη βόρεια πλευρά της Λιτής.

τμήμα της σαρκοφάγου

η Λιτή με τον τάφο

Την ίδια χρονιά (1387) η Θεσσαλονίκη και η Χριστούπολη καθίστανται υποτελείς στο Σουλτάνο μετά από την τετράχρονη πολιορκία. Τέσσερα χρόνια αργότερα (1391) η Θεσσαλονίκη καταλαμβάνεται και η Χριστούπολη καταστρέφεται ολοσχερώς.

Επίλογος

Οι αδελφοί Αλέξιος και Ιωάννης είναι χαρακτηριστικές προσωπικότητες του Βυζαντίου, του 14ου αιώνα. Αριστοκράτες, θρήσκοι και θρησκόληπτοι, μαχητικοί και συντηρητικοί, υπήρξαν μέρος ενός Κόσμου που χανόταν. Στη μάχη έναντι στη μοίρα, ο ένας έχασε τη ζωή του και ο άλλος αναγνώρισε την ήττα του, αποσυρόμενος από τα εγκόσμια και αναμένοντας το οριστικό τέλος του Κόσμου τους.

Επιτάφιος-Αήρ, μονή Παντοκράτορος. Δώρο των Κτιτόρων

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

"ασπίδα του α.Μερκουρίου"Ι.Μ.Παντ.

[1] Αρχεία Μονής Παντοκράτορος
-[1α] επιστολή πατριάρχη Φιλόθεου
-[1β] διαθήκη Μεγάλου Πριμικήριου Ιωάννη
-[1γ] επιστολή Άννας Λασκαρίνας Παλαιολογίνας προς το Μέγα Στρατοπεδάρχη Αλέξιο
[2] Ostrogorsky, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μέρος Η’
[3] P.Lemerle, Philippes et la Macédoine Orientale à l'epoque chrétienne et byzantine
[4] A.Vacalopoulos, History of Macedonia 1354-1833
[5] Ευθ.Τσιγαρίδας, Τοιχογραφίες και εικόνες της Μονής Παντοκράτορος Αγίου Όρους, 1977
[6] Viator, Medieval and Renaissance studies, volume 4

Οι αδελφοί Αλέξιος και Ιωάννης (Α')

ΟΙ ΑΔΕΛΦΟΙ ΑΛΕΞΙΟΣ ΜΕΓΑΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑΡΧΗΣ ΚΑΙ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΕΓΑΣ ΠΡΙΜΙΚΗΡΙΟΣ

(μέρος Α')

Το ιστορικό πλαίσιο

 Οι δύο αδελφοί, Ιωάννης και Αλέξιος, έζησαν κι έδρασαν τον 14ο αιώνα, ίσως στην πιο ταραγμένη περίοδο της ιστορίας των Βαλκανίων, μιας περιοχής με έτσι κι αλλιώς πολυτάραχη ιστορία.

Στο πρώτο μισό του αιώνα η Βασιλεία των Ρωμαίων κλυδωνίζεται από δύο εμφυλίους πολέμους και την κατάσταση εκμεταλλεύεται ο γιγαντόσωμος, καλλιεργημένος και φιλοπόλεμος τσάρος της Σερβίας, Στέφανος.Ο Στέφανος Ντουσάν μετά την ανακήρυξή του σε αυτοκράτορα Σέρβων και Ελλήνων (1346) επεξέτεινε τα εδάφη του σε βάρος της Ρωμανίας, φθάνοντας στις παρυφές της Χριστούπολης (σημ.Καβάλας).[2]

Σέρβοι (Άγιοι Απόστολοι,Πετς)

Η Χριστούπολη αντιστάθηκε αποτελεσματικά στην πολιορκία.
Ο Ντουσάν πεθαίνει το 1355 αφήνοντας κενό δυναμικότητας στην εξουσία, πράγμα που εκμεταλλεύονται οι Έλληνες ανακαταλαμβάνοντας κατά τόπους φρούρια και πόλεις. Ακόμη και πριν το θάνατό του όμως, υπήρξαν προσπάθειες ανακαταλήψεων.
Το 1352-3 ο Ιωάννης Καντακουζηνός, με ορμητήριο την ελεύθερη Θεσσαλονίκη καταλαμβάνει τα Βοδενά και τη Βέροια. Πρόσκαιρα όμως καθώς ο Ντουσάν επιστρέφοντας από τη Βοσνία αποκαθιστά την τάξη.
Επίσης, είναι πολύ πιθανό η νότια Χαλκιδική, εκτός του Αγίου Όρους, καθώς και τα παράλια της Ανατολικής Μακεδονίας να παρέμειναν υπό σκιώδη μόνο σερβική κυριαρχία.[3]


Ανάδειξη

οικόσημο Παλαιολόγων

Ο χρόνος εμφάνισης των αδελφών Αλεξίου και Ιωάννη στο ιστορικό προσκήνιο δεν είναι εξακριβωμένος.
Για την προσωπική τους ζωή ελάχιστά είναι γνωστά. Γνωρίζουμε ότι ήσαν συγγενείς εξ αγχιστείας του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε' του Παλαιολόγου, καθώς και ότι η σύζυγος του Ιωάννη ήταν η αριστοκρατικής καταγωγής Άννα Ασάνινα Κοντοστεφανίνα.

 

ο Μέγας Πριμικήριος Ιωάννης

Θα ήταν ίσως παρακινδυνευμένο (αλλά όχι απίθανο) να υποθέταμε πως οι δύο αδελφοί ήταν αυτοί που αντιστάθηκαν στη Χριστούπολη στα 1350 αποκρούοντας τους Σέρβους. Είναι όμως βέβαιο πως απέκτησαν τους υψηλούς τους τίτλους το 1357, όταν ο Ιωάννης ο Ε' αναδεικνύεται μόνος αδιαμφισβήτητος αυτοκράτωρ, μετά από πολύχρονες συγκρούσεις με τους Καντακουζηνούς. (λίγα χρόνια νωρίτερα, στα 1350, Μέγας Στρατοπεδάρχης ήταν ο Γεώργιος Τάγαρης, προσκείμενος στον Καντακουζηνό). Οι τίτλοι τους παραχωρούνται "κατά λόγους γονικότητος".[6]

Ιωάννης Ε' Παλαιολόγος (1341-1391)

Ασφαλώς ο Ιωάννης και ο Αλέξιος, ως συγγενείς εξ αγχιστείας του Ιωάννη του Ε' πρέπει να συνέβαλλαν σημαντικά στην επικράτηση του οίκου των Παλαιολόγων.
Για αντάλλαγμα τόσο της συμβολής αυτής, όσο και στρατιωτικών επιτυχιών αποκτούν επιπλέον γαίες και άλλες παραχωρήσεις στην περιοχή και στο Άγιο Όρος.
Κύρια επιτυχία τους ήταν η ανακατάληψη της Ανακτορούπολης, του Παγγαίου και της Χρυσόπολης.
Τα όρια της επικράτειάς τους εκτείνονταν από τις εκβολές τους Στρυμόνα ως το Νέστο και περιελάμβαναν τη Χριστούπολη (Καβάλα), τη Χρυσόπολη (στις εκβολές του Στρυμόνα) και το Μαρμάριο (Αμφίπολη). Η ενδοχώρα παραμένει στα χέρια των Σέρβων ως το 1371.

Επικράτεια των αδελφών Αλεξίου και Ιωάννη (1355-1384)

Ιωάννης Καντακουζηνός

Στα 1357 τα εδάφη τους συνορεύουν ανατολικά με τις κτήσεις του Ματθαίου Καντακουζηνού, γιου του Ιωάννη Καντακουζηνού που ήταν πλέον μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ. Ο Ματθαίος αρνούμενος να αποδεχθεί την ήττα της οικογένειάς του εγκαθίσταται στη Ροδόπη, περνά το Νέστο και εισέρχεται στη σερβική επικράτεια. Συλλαμβάνεται όμως από τους Σέρβους στους Φιλίππους και παραδίδεται στο νόμιμο αυτοκράτορα.  

H μονή Παντοκράτορος

Τον Απρίλιο του 1357 παραχωρείται επιπλέον στους δύο αδελφούς από τον αυτοκράτορα και τον πατριάρχη Κάλλιστο τον Α', το κελί του Ραβδούχου στο Άγιο Όρος. Η παραχώρηση επικυρώνεται με χρυσόβουλλο και σιγιλιώδες γράμμα, ενώ την ίδια χρονιά ξεκινούν τις εργασίες για την ανέγερση της μονής Παντοκράτορος.( μεταξύ Απριλίου και Αυγούστου). Πέντε με έξι χρόνια αργότερα (1362/3) πραγματοποιούνται τα εγκαίνια του καθολικού, παρουσία του πατριάρχη. Το καθολικό αγιογραφείται από εξαιρετικούς αγιογράφους της "μακεδονικής σχολής". Η μονή Παντοκράτορος θα αποτελέσει έργο και στόχο ζωής για τους δύο αδελφούς. Ανακηρύσεται το 1363 πατριαρχική και το 1367 βασιλική.

Μονή Παντοκράτορος. 1.Είσοδος 2.Καθολικό 3.Πύργος

Φιλόθεος Κόκκινος

σάκκος πατρ. Φιλόθεου

Το 1365, ο νέος πατριάρχης και προσωπικός τους φίλος, Φιλόθεος Κόκκινος, παιδί προσφύγων από τη Μικρά Ασία και λόγιος, τους αναφέρει σε επιστολή του και πάλι ως διοικητές της Χριστούπολης.[1α]

Οι τίτλοι

Ο Ιωάννης ήταν Μέγας Πριμικήριος και ο Αλέξιος Μέγας Στρατοπεδάρχης.
Ο Μέγας Πριμ(μ)ικήριος δημιουργήθηκε ως τίλος στα τέλη του 11ου αιώνα από τον Αλέξιο Κομνηνό και αποτέλεσε την Παλαιολόγεια περίοδο ένα από τα ανώτατα αξιώματα της αυτοκρατορίας. Θεωρητικά είναι ο επικεφαλής των επισήμων τελετών.
Ο τίτλος του Μεγάλου Στρατοπεδάρχου δημιουργείται το 1255 στη Νίκαια από τον αυτοκράτορα Θεόδωρο Β' το Λάσκαρη και πρώτος κάτοχος του τίτλου είναι ο Γεώργιος Μουζάλων. Ο Μέγας Στρατοπεδάρχης ήταν υπεύθυνος για την τροφοδοσία του στρατεύματος και στρατιωτικά τίθεται επικεφαλής τεσσάρων Στρατοπεδαρχών.

1. Αυτοί διοικούν αντίστοιχα τους Τζάκωνες (επίλεκτη φρουρά του Παλατιού Ελλήνων στρατιωτών από την ομώνυμη περιοχή της Λακωνίας.)
2. τους Μονοκάβαλους (μονάδα ιππικού)
3. τους Τζαγράτορες (εξοπλισμένοι με τζάγρες=crossbows)
4. τους Μουρτάτους (χριστιανοί Τούρκοι πεζοί τοξότες)

Στο χαοτικό 14ο αιώνα βέβαια, με την αποδιοργάνωση του στρατού και την αποκοπή των ευγενών από την κεντρική εξουσία, τα καθήκοντα αυτά παρέμειναν περισσότερο θεωρητικά. Κάτοχοι στρατιωτικών τίτλων δεν είχαν στράτευμα να διοικήσουν ή στην καλύτερη περίπτωση έθεταν εαυτών επικεφαλής όσων περιστασιακά μπορούσαν να στρατολογήσουν (ευκαιριακούς μισθοφόρους, ελάχιστους προνοιάριους και χωρικούς, κυρίως πρόσφυγες). Αντίστοιχα αξιωματούχοι της αυλής μπορούσαν να βρεθούν στο πεδίο της μάχης.


(συνεχίζεται...)

Χριστός Παντοκράτωρ.  1363 

(η συγκεκριμένη εικόνα προέρχεται από τη Μονή Παντοκράτορος και βρίσκεται σήμερα στο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης.
 Η εικόνα,πέρα από την εξαιρετική αγιογραφία του Χριστού, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς στις δύο κάτω γωνίες της απεικονίζονται από σύγχρονό τους καλλιτέχνη, οι δύο αδελφοί Αλέξιος και Ιωάννης σε στάση δεήσεως.)